Ấn tượng về một đêm hát Xoan đất Tổ

- Mới chập tối, sân đình Lâu Thượng (Trưng Vương - Việt Trì) đã rất đông người. Mặc cho cái rét cuối năm buốt giá, dòng người từ khắp các ngả vẫn nườm nượp kéo về đình. Ai cũng háo hức trước sự kiện các phường xoan trong thành phố sẽ trình diễn hát xoan tại đình làng phục vụ cho cuộc hội thảo khoa học

Màn hát “Đoán đào” trong đêm diễn xướng hát Xoan tại đình Lâu Thượng (Việt Trì).

quốc tế về hát xoan Phú Thọ. Với người dân sở tại thì việc trình diễn hát xoan là chuyện bình thường nhưng đêm nay việc ấy đang là một sự kiện quan trọng. Nó quan trọng ở chỗ có tới 4 phường xoan trong vùng xoan Phú Thọ về để biểu diễn và biểu diễn không chỉ cho nhân dân trong xã xem mà còn cho các nhà khoa học trong nước và quốc tế thưởng thức trước khi vào hội thảo khoa học. Đặc biệt nó càng quan trọng hơn khi cuộc hội thảo ngày mai với mục đích là để hoàn chỉnh hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận hát xoan là di sản văn hoá phi vật thể thế giới cần được bảo vệ khẩn cấp. Trình diễn trước nhân dân đã đành, đêm nay các phường xoan phải thể hiện cái đặc sắc, độc đáo của hát xoan cho các nhà khoa học, toàn những giáo sư, tiến sỹ, những học giả, nhạc sỹ chuyên nghiên cứu về văn hoá dân gian của khắp nơi trên thế giới mới quan trọng nữa chứ. Người xem háo hức. Nghệ nhân, diễn viên hồi hộp. Phóng viên camêra, máy ảnh lăm lăm trong tay. Mấy ông tây, bà tây mở to mắt tò mò chờ đợi. Họ cũng máy móc, đồ nghề lủng củng trên tay, sẵn sàng chụp ảnh, ghi hình, ghi âm háo hức lắm.

Đình Nội, làng Lâu Thượng vốn đã rộng nhưng đêm nay cũng “quá tải” vì lượng người đến khá đông. Sức hút của hát xoan. Sức hút của sự kiện và sự hào hứng mong chờ để hát xoan trở thành di sản phi vật thể thế giới đã thu hút mọi người. Người xem quây vòng đứng ngoài sân ngay trước cửa đình. Trên ban thờ, hương trầm cháy đỏ, ánh nến lung linh soi các bức tượng, đồ thờ nhập nhòa huyền ảo. Mùi hương trầm quyện với hương hoa huệ ngào ngạt, bâng lâng. Các nghệ nhân, các cụ cao tuổi áo đỏ, khăn đỏ chít ngang đầu ngồi uy nghiêm thành kính. Số diễn viên trẻ mặt hoa da phấn, nữ quần áo gụ, khăn mỏ quạ, nam áo the khăn xếp lạ lẫm nhìn mình, rồi đánh mắt nhìn nhau tình tứ mong chờ giờ biểu diễn.

Sau lời tuyên bố lý do của ban tổ chức, đại diện lãnh đạo Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch cùng lãnh đạo tỉnh Phú Thọ dâng hương hoa lên ban thờ. Các nghệ nhân hát xoan được vinh danh, nhận hoa chúc mừng của các vị lãnh đạo. Các cụ đều ở tuổi bảy, tám mươi. Có cụ đã gần chín chục tuổi, suốt cả cuộc đời say sưa với hát xoan. Các cụ là những báu vật, là vốn quý của hát xoan của thế kỷ hai mươi còn lại. Mấy năm gần đây, các cụ đã không ngại tuổi cao sức yếu dốc lòng, dốc sức truyền dạy ngón nghề hát xoan cho con cháu. Những bó hoa tươi thắm, những cái bắt tay nồng hậu, trước những ánh đèn plat chớp nhoang nhoáng và ống kính camera cùng những lời “xì là xì lồ” của mấy ông tây, bà tây và hàng trăm con mắt của bà con dân làng khiến các cụ không khỏi cảm động run run. Thế là hát xoan đã và đang được lên ngôi. Lát nữa thôi, tiếng trống làng nổi lên, các cụ sẽ quên ngay tuổi tác với sức yếu lưng còng để nhập hồn vào câu hát, thăng hoa cùng điệu xoan, để đêm hội này thực sự tưng bừng và hoang dã như ngàn năm nay vẫn thế.

Và quả đúng như vậy, hết phần nghi lễ đến phần trình diễn hát xoan. Tiếng trống nổi lên. Ngôi đình như lặng đi lạc về miền hoang sơ thủa ông cha khai thiên lập địa. Tất cả im phăng phắc, hướng cặp mắt lên ban thờ, về phía gian giữa. Ông trùm phường xoan cùng 4 cô đào hát đang mở màn điệu hát chào vua, mời thần linh về hưởng lễ và nghe hát thờ. Nhạc cụ không có gì đặc biệt, chỉ có tiếng trống và tiếng phách gõ nhịp. Bốn đào hát tiến từ cửa đình múa những động tác đơn giản nhưng vô cùng thiêng liêng tiến về ban thờ. Ông trùm phường xướng những câu hát nghe sởn da gà và cầm những nén hương cháy đỏ đưa cho bốn đào hát. Bốn cô đào hát tiếp tục vừa hát vừa dẻo tay đưa những nén nhang cháy đỏ múa một hồi rồi cắm hương lên ban thờ. Tôi để ý thấy mấy ông tây, bà tây tròn xoe mắt theo dõi. Họ lia máy ảnh, hướng camêra theo sát ghi tỉ mỉ từng động tác của phường hát. Xong phần hát “nhập tịch”, đến phường khác trình diễn bốn bài lề lối mở đầu cuộc hát. Đó là các bài “giáo trống” (nổi trống), “giáo pháo” (đốt pháo), hai điệu này đào hát, kép cầm phách múa theo. Đến điệu “thơ nhang” (dâng hương) thì đào hát và kép đào cùng múa. Cuối cùng đến điệu “đóng đám” (vào đám) thì đổi lại, kép hát và đào múa. Không khí tưng bừng hẳn lên. Mọi người cuốn theo lời ca, điệu múa, tiếng trống, nhịp phách. Hai tay bà Yves (Pháp) cũng làm động tác múa theo các đào. Ngài Gisa Jahnichen (Đức) thì dí mãi cái máy quay vào gương mặt của cô đào trẻ nhất phường để ghi hình. Tiến sỹ Sheen Dea Cheol (Hàn Quốc) thì bấm máy ảnh lia lịa. Mấy vị tây khác cũng bỏ cả chỗ ngồi bám theo các đào để ghi hình, chụp ảnh. Các phóng viên ta cũng tranh thủ chớp thời cơ để tác nghiệp.

Càng về khuya, không khí đêm trình diễn hát xoan càng sôi động. Tiếng hát, hòa tiếng trống, tiếng phách vang vọng vào đêm khuya giữa mênh mông thanh vắng tĩnh lặng. Không có tiếng ooc-gan điện tử, không cần nhạc cụ cầu kỳ, chỉ cái trống cái, mấy cái trống con, mấy bộ phách tre giữ nhịp, cũng chẳng cần đảo phách, nghịch phách, vũ điệu cũng đơn giản chẳng rườm rà ấy thế mà hát xoan vẫn cứ như lôi cuốn người xem, người nghe. Mấy ông tây, bà tây thì hết lời thán phục, rồi cũng xoay tay, đưa chân theo các đào để múa. Cánh thanh niên cũng rạo rực chân tay, ngời ngời ánh mắt dõi theo các bước chân của các đào hát. Đâu cứ phải hip hop gào thét mới thu hút giới trẻ, xoan quê ta cũng hấp dẫn đấy chứ?

Đây là lần thứ hai tôi được nghe, được xem trực tiếp một buổi trình diễn hát xoan. Đã được đọc nhiều tài liệu về hát xoan, được nghe các cụ kể về hát xoan nhưng ấn tượng về đêm trình diễn hát xoan này cứ đọng mãi trong tôi. Niềm tự hào của miền quê đất Tổ có một kho báu văn hóa như thê, thế mà bấy lâu nay không ít người đã bỏ quên. Chắc chắn, hội thảo khoa học quốc tế về hát xoan Phú Thọ sẽ mở ra một hướng đi mới cho hát xoan và việc hát xoan Phú Thọ trở thành di sản văn hóa phi vật thể thế giới cần phải được bảo vệ khẩn cấp không chỉ trong hồ sơ mà còn cả trên thực tế nữa. Dư âm về hát xoan, tiếng trống phách và nhịp điệu múa của các đào, các kép đêm ấy còn đong mãi trong tâm trí của tôi. Xuân đang về trước ngõ. Chắc chắn mùa xuân này, lời ca xoan ghẹo Phú Thọ sẽ cất lên tưng bừng rộn rã khắp nơi trên quê hương đất Tổ.