Một gia đình hát Xoan truyền thống

- Tháng 6, trời nắng chang chang. Mới sớm ra, những tia nắng đã rọi xuống đường gay gắt. Chỉ với hơn 30 phút đi xe máy, chúng tôi đã có mặt tại nhà bà Nguyễn Thị Lịch - thôn An Thái - xã Phượng Lâu. Với nụ cười hiền hậu, bà Lịch mời chúng tôi vào uống nước và câu chuyện về gia đình bà bắt đầu sôi nổi bên ấm trà xanh.

Ảnh: Hoàng Nhật

Chồng bà Lịch là ông Cấn Xuân Tửu sinh năm 1947. Năm 20 tuổi, ông Tửu lên đường nhập ngũ đi theo tiếng gọi thiêng liêng của tổ quốc. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông đã chiến đấu kiên cường, cống hiến sức mình cho quê hương, đất nước và được phong cấp bậc Trung tá Trung đoàn trưởng. Từ năm 1990, ông Tửu về quê tham gia công tác tại địa phương. Với tư tưởng và ý chí kiên định của người lính bộ đội cụ Hồ, ông Tửu tham gia nhiều công tác xã hội như: 2 năm làm Bí thư chi bộ thôn An Thái, 12 năm làm Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã và là đại biểu HĐND xã Phượng Lâu 2 nhiệm kỳ.

Cùng đồng hành với chồng, bà Lịch cũng tham gia rất nhiều tổ chức xã hội như: Ủy viên BCH Hội Phụ nữ xã Phượng Lâu, Chi hội trưởng Hội phụ nữ khu 3, Ủy viên Mặt trận tổ quốc xã, Chủ nhiệm phường Xoan An Thái, Trưởng xóm Lê Lợi, cộng tác viên dân số KHHGĐ…

Bà Lịch sinh ra và lớn lên trong một gia đình giàu truyền thống hát Xoan, có ông nội là trùm hát Xoan nổi tiếng thời kỳ trước cách mạng và cha là cụ Nguyễn Tất Thắng - một cán bộ công an, ông đã có công rất lớn trong việc khôi phục lại nghiệp hát Xoan thời kỳ sau chiến tranh và thành lập được câu lạc bộ hát Xoan. Ngay từ năm 13 tuổi, bà đã được cha truyền dạy các làn điệu hát xoan. Lúc đầu mới học hát, do lời hát là chữ Hán và bước đi, lối lại rất khó học nên bà cảm thấy không có hứng thú với nghiệp hát Xoan. Nhưng từ khi bà được cha giảng giải cho ý nghĩa sâu xa của 14 quả cách thì tình yêu và niềm đam mê hát Xoan của bà bỗng nhiên trở nên mãnh liệt. Ngày qua ngày, những làn điệu hát Xoan như ngấm vào trong mạch máu của bà Lịch. Với trái tim nồng nàn hòa nhịp hát Xoan, bà đã giành cả cuộc đời để duy trì, bảo tồn, phát triển nghệ thuật hát Xoan. Và cũng chính điệu hát ấy đã vinh danh cuộc đời bà - người luôn sống vì di sản văn hóa của dân tộc.

Hát Xoan là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của vùng đất Tổ Vua Hùng. Các làn điệu hát Xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm bộ Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nước. Hát Xoan là tiếng hát cửa Đình thể hiện những lễ tục diễn xướng tế thần linh và được tổ chức vào mùa xuân với ý nghĩa: Cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi…

Mặc dù gia đình bà Lịch không giàu có gì. Thu nhập của gia đình chủ yếu trông vào đồng lương hưu Trung tá quân đội của chồng cộng thêm lợi nhuận thu được từ hơn 1000 m2 và 4 sào ruộng. Nhưng nhờ có sự ủng hộ, giúp đỡ của chồng và các con, bà Lịch đã quyết định dồn hết tâm huyết của mình để phát triển phường Xoan. Bà Lịch tâm sự “Dường như hát Xoan đã là cái nghiệp ăn sâu vào trong tiềm thức của tôi. Tôi muốn truyền lại nghiệp hát Xoan cho con cháu, cho thế hệ sau. Thực ra, tôi làm như vậy cũng vì niềm đam mê, vì tâm nguyện của cha, vì truyền thống của gia đình và điều quan trọng nhất  là tôi không muốn nghệ thuật hát Xoan truyền thống của quê hương Đất Tổ Vua Hùng bị     mai một”.

Chính từ những suy nghĩ ấy mà bà Lịch đã không quản ngại khó khăn, vất vả để gây dựng và phát triển “Phường Xoan”. Đến nay, bà Lịch đã đào tạo được 4 lớp học Hát Xoan với gần 40 người biết hát. Trong đó, người nhiều tuổi nhất 86 tuổi, người trẻ tuổi nhất 10 tuổi. Cả 3 người con của bà Lịch là anh Cấn Xuân Tuấn, Cấn Xuân Tiến, Cấn Thị Thuý An đều theo nghiệp hát Xoan của mẹ. Đặc biệt các cháu nội, cháu ngoại cũng say mê những điệu hát Xoan của bà. Cháu Cấn Thị Hồng Nhung (cháu nội) có giọng hát hay, mượt mà, truyền cảm đã được phường chọn đi hát, biểu diễn trong và ngoài tỉnh.

Tính đến thời điểm này, gia đình bà đã có truyền thống hát Xoan suốt 5 đời liên tiếp, được công nhận là gia đình văn hóa cấp tỉnh suốt 6 năm liền. Bản thân bà Nguyễn Thị Lịch được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tặng Kỷ niệm chương và công nhận là Nghệ nhân dân gian (năm 2005), được tặng Kỷ niệm chương vì sự nghiệp tiến bộ của phụ nữ và đặc biệt bà còn được nhận danh hiệu phụ nữ xuất sắc toàn quốc trong phong trào thi đua “Phụ nữ tích cực học tập, lao động, sáng tạo, xây dựng gia đình hạnh phúc” (giai đoạn 2002-2007). Gia đình bà vừa được tham gia chương trình gặp mặt gia đình tiêu biểu các vùng miền do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tổ chức nhân dịp kỷ niệm ngày Gia đình  Việt Nam.

Tuy đã bước sang tuổi 60 nhưng bà Lịch vẫn giữ được nét duyên mặn mà, đằm thắm như những làn điệu Xoan. Hiện nay, bà đang là chủ nhiệm phường Xoan An Thái và đảm đương nhiều cương vị lãnh đạo khác. Nhưng với sự đồng tình ủng hộ, giúp đỡ của chồng và các con, bà luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ và được ghi nhận bởi nhiều bằng khen, giấy khen…