Du kích Vạn Thắng với cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh Phú Thọ 

PTO- Ngày 25-8-1945, diễn ra cuộc mít tinh lớn của đông đảo nhân dân trong tỉnh, tại sân vận động trung tâm tỉnh lỵ Phú Thọ (nay là Thị xã Phú Thọ), chính quyền cách mạng lâm thời Tỉnh chính thức ra mắt, tuyên bố chương trình hành động của mình. Từ đây, nhân dân Tỉnh Phú Thọ cùng nhân dân cả nước thực hiện trọn vẹn khát vọng độc lập - tự do, chấm dứt cuộc sống lầm than nô lệ dưới chế độ thực dân tàn bạo. Trong sự nghiệp vĩ đại đó, quân và dân Cẩm khê tự hào với những đóng góp xứng đáng của mình, trong đó lực lượng vũ trang chiến khu Vạn Thắng có vai trò đặc biệt quan trọng.

Ra đời giữa năm 1945, chiến khu Vạn Thắng là kết quả của phong trào cách mạng ở huyện Cẩm Khê với quá trình thực hiện chủ trương của Đảng về xây dựng lực lượng vũ trang vùng nông thôn. Quá trình đó được diễn ra như một tất yếu trước đòi hỏi khách quan của lịch sử. Vào cuối năm 1944, đầu năm 1945, ông Nguyễn Phiên, người cai quản đồn điền Vạn Thắng (nay là xã Đồng Lương) đã đứng ra thành lập đội bảo vệ trị an với mục đích chủ yếu là để bảo vệ đồn điền khỏi bị bọn xấu cướp phá. Vốn là người có tinh thần yêu nước, ông Phiên đã lãnh đạo đội bảo vệ phát triển nhanh chóng về mọi mặt và biểu thị ngày càng rõ mưu lược chống Pháp, Nhật. Nhận thấy đây là một lực lượng vũ trang do một người yêu nước lãnh đạo và có xu hướng cách mạng ngày càng rõ, rất cần thiết cho công cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong vùng, Ban cán sự Đảng liên Tỉnh Phú - Yên (Phú Thọ- Yên Bái) đã cử đồng chí Lê Quang Ấn, ủy viên ban cán sự và một số đồng chí cán bộ Việt Minh đến gặp ông Phiên nhằm nắm lực lượng này. Được tiếp xúc với cán bộ Đảng, ông Phiên như được tiếp thêm sức mạnh đã phấn khởi nhất trí đặt lực lượng bảo vệ của mình dưới sự lãnh đạo của Đảng và nhanh chóng tiếp nhận cán bộ quân sự Việt Minh đến huấn luyện chính trị và tác chiến. Đêm 23-6-1945, tại làng Vạn Thắng, đội tự vệ trên 80 người đã long trọng làm lễ tế cờ Việt Minh (cờ đỏ sao vàng), tuyên bố thành lập chiến khu cách mạng với mục đích tôn chỉ là quyết chiến đấu giành độc lập tự do cho dân tộc. Dự lễ thành lập chiến khu còn có đại diện ban cán sự Đảng liên Tỉnh Phú - Yên cùng với một số cán bộ quân sự của chiến khu Vần- Hiền Lương (Hạ Hòa). Lực lượng du kích chiến khu Vạn Thắng do ông Nguyễn Phiên là chỉ huy trưởng, được biên chế thành 4 trung đội, được tăng cường huấn luyện và trang bị vũ khí khá đầy đủ. Phạm vi địa giới chiến khu được mở rộng ra các xã lân cận như: Điêu Lương, Yên Dưỡng, Cát Trù, Thạch Đê, Tề Lễ (Tam Nông) và theo đó quân số du kích phát triển ngày một đông. Nhiều hoạt động cách mạng cụ thể cũng đã được lực lượng du kích tiến hành thắng lợi, gây tiếng vang lớn trong vùng. Ngày 11-8-1945, lực lượng du kích chiến khu tiến đánh địch ở Đồn Vàng rồi giành chính quyền huyện Thanh Sơn, tiến phá kho thóc của Nhật ở Tề Lễ (Tam Nông) chia cho dân nghèo. Ngày 17-8-1945, du kích Vạn Thắng tiếp tục phối hợp với du kích Phục Cổ (Yên Lập) bao vây huyện đường Yên Lập, buộc bọn Nha Lại phải đầu hàng, giao nộp vũ khí, tài liệu… cho cách mạng. Đối với huyện Cẩm Khê, nhiệm vụ khởi nghĩa diễn ra nhanh gọn, không có đổ máu bởi tiếng vang và sức hoạt động của lực lượng vũ trang chiến khu làm cho chính quyền phong kiến huyện phải chủ động đầu hàng lực lượng cách mạng.

Đối với Tỉnh lỵ Phú Thọ, nơi đặt bộ máy quan lại cấp tỉnh của chính quyền phong kiến và là nơi có đông quân Nhật chiếm giữ đến ngày 20-8-1945 vẫn chưa được giải phóng. Mặc dù trước đó, ngày 15-8-1945 một lực lượng lớn của du kích chiến khu Vạn Thắng đã tiến tới xã Thanh Minh (phía tây Thị xã) chờ lệnh chiến đấu, nhưng sau khi nhận thấy tương quan lực lượng giữa ta và địch chưa cho phép quân ta nổ súng tiến công nên tạm rút về căn cứ tiếp tục chuẩn bị lực lượng. Sáng 21-8-1945, tại Hội nghị tỉnh bộ Việt Minh đã quyết định khởi nghĩa giành chính quyền toàn tỉnh trong thời gian sớm nhất. Hội nghị chủ trương là phải nhanh chóng liên hệ với các lực lượng du kích toàn tỉnh phối hợp tiến hành khởi nghĩa vũ trang và ngay chiều hôm đó, du kích chiến khu Vạn Thắng trên 150 người, có trang bị vũ khí đầy đủ, chỉnh tề làm lễ xuất quân tiến về thị xã Phú Thọ. Lực lượng được tổ chức thành 2 mũi, mũi thứ nhất hành quân theo đường bộ, mũi thứ hai theo đường thủy, vượt sông sang. Tối 21-8-1945, cả 2 mũi quân gặp nhau tập kết tại đền Đõm ngoại thị Phú Thọ. Lúc này trên các ngả đường vào thị xã, các cánh quân cách mạng và nhân dân cũng kéo về ngày một đông, khí thế rất cao. Để phô trương lực lượng trước giờ cáo chung, lính Nhật được lệnh thiết quân luật, chúng cho đặt nhiều ổ súng máy trên các ngả đường vào trung tâm thị xã và huy động nhiều xe thiết giáp nối đuôi nhau hành quân trên đường. Song trước sức mạnh ngày càng lớn của lực lượng cách mạng và với thái độ kiên quyết của cán bộ ta trong đàm phán, quân Nhật buộc phải thừa nhận chính quyền Việt Minh ở Thị xã Phú Thọ, hứa sẽ nhanh chóng rút hết quân lính dưới các phố về doanh trại, trao trả quyền trị an cho Việt Minh và chấp nhận tất cả các điều khoản về vấn đề vũ khí, tránh đụng độ quân sự. Trong khi đó, ở phía tây thị xã, lực lượng du kích chiến khu Vạn Thắng tiếp tục được lệnh tiến vào nội thị theo phố Cao Bang (đường bệnh viện Phú Thọ hiện nay). Chiều 23/8/1945, hội nghị quân sự đã cử ra uỷ ban khởi nghĩa tỉnh, ông Nguyễn Phiên Chỉ huy trưởng chiến khu Vạn Thắng được tham gia làm thành viên. Ngay tối hôm đó, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời Tỉnh được ra đời và đã quyết định sẽ giành chính quyền Tỉnh vào ngày 25-8-1945. Từ sáng sớm ngày 24 tháng 8, uỷ ban khởi nghĩa đã tổ chức cuộc tuần hành lớn với sự tham gia của hàng ngàn người trên khắp các phố của thị xã hô vang khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh, đả đảo Phát xít Nhật và bọn tay sai. Lực lượng của huyện Cẩm Khê, ngoài đội quân vũ trang chiến khu Vạn Thắng còn có lực lượng tự vệ các địa phương do cơ quan quân sự huyện chỉ đạo phối hợp thành lực lượng hùng hậu tham gia cuộc tuần hành. Sáng 25-8-1945, uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời tổ chức trọng thể lễ ra mắt trước sự chứng kiến đầy hân hoan của đông đảo quần chúng tham gia cuộc mít tinh rực cờ hoa và khẩu hiệu. Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh, Cẩm Khê vinh dự có 2 thành viên là các ông Trần Văn Cần và Hoàng Mẫn Tuệ.

Ngày 25-8-1945 mãi đi vào lịch sử của Đảng bộ và nhân dân Phú Thọ. Từ mốc son huy hoàng ấy, nhân dân Phú Thọ cùng nhân dân cả nước bước vào cuộc sống mới trong độc lập - tự do theo đường lối lãnh đạo của Đảng và Hồ Chủ Tịch. Sự nghiệp vẻ vang và đầy gian nan đó có sự đóng góp cực kỳ xứng đáng của lực lượng vũ trang và nhân dân huyện Cẩm Khê.