Ảnh: VietNamNet

Tôi đi lối mòn hay xông pha mở đường?

Còn ai khao khát sự đổi mới hơn những người làm báo khi thường xuyên đối mặt với dòng chảy cuồn cuộn của cuộc sống, khi dòng tin hôm nay khác hẳn hôm qua? Nghề báo là nghề của sáng tạo, chỉ có mở lòng ra đón nhận cái mới, liên tục cập nhật tri thức, kĩ năng, mới có thể đứng được với nghề. Thế nhưng, cái lối mòn cũng từ đó phát sinh, nếu sự thụ động và lười biếng, thói quen khép kín, quá tự tin hoặc chỉ nhăm nhăm giữ “an toàn” sau những bài học về tai nạn nghề nghiệp khó tránh trên hành trình tác nghiệp lấn át đi khao khát vươn lên.

Những trang báo chạy ra đều đều từ máy in mỗi sáng, chứa trong nó sự nóng bỏng, tha thiết của đời sống hay đơn thuần chỉ là những dòng chữ lấp đầy trang báo, vô cảm và cả vô duyên nữa? Đất nước 80 triệu dân, với bao lo toan, trăn trở, hạnh phúc và tai ương, thuận lợi và khó khăn, hanh thông và trắc trở… Đã đủ chưa để người cầm bút đào xới, suy tư, làm rõ bản chất của nó, đồng hành với cuộc sống, với con người để tích cực hoá đời sống nhân sinh?

Thế nhưng, cầm tờ báo bên tách cà phê mỗi sáng, đôi khi người đọc vẫn thấy hụt hẫng, buồn lòng vì những trang báo toàn thông tin ngọt ngào, thuận tai, nhưng xa lạ với thực tế. Chỗ này khởi công, chỗ kia chuẩn hoá, chỗ nọ xoá đói giảm nghèo… Lãnh đạo đi thăm, tặng quà, công ty đón huân chương, phát động ngày trồng cây, rồi lễ hội nở rộ, hết trên trên rừng lại dưới biển. Lòng tự băn khoăn: chẳng lẽ cuộc sống chỉ còn toàn cái tốt, cái hoàn thiện?…

Để cái tốt đẩy lùi cái xấu, để sự thuyết phục nhân tâm nở rộ bởi những điển hình mới mẻ, đó là một nguyên tắc cần thống nhất. Nhưng trên những trang báo toàn điều tốt đẹp, thiếu những góc khuất, những khoảng trống chưa lấp đầy trách nhiệm có chỗ nào là sự hèn nhát, né tránh của người cầm bút, khi không dám xông vào những nơi cần tiếng nói của nhà báo, cần phanh phui thực tế còn nhiều nghịch lý, cần đào xới, mổ xẻ đến tận cùng cái xấu, cái ác, để tạo nền cho sự đổi thay? Có không tình trạng “mũ ni che tai”, an toàn là trên hết mà chưa nghe thấu nỗi lòng bạn đọc, chưa làm tròn thiên chức phản biện xã hội mà đặc thù nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội đã giao phó?

Tư duy đúng - tư duy hướng về độc giả

Còn nhớ, vị lãnh đạo một đài truyền hình lớn khi được hỏi về WTO đã cả cười mà rằng: “Tôi chưa thấy sự liên hệ trực tiếp giữa việc gia nhập Tổ chức thương mại thế giới với yêu cầu thay đổi phương thức xử lý thông tin của Đài truyền hình cả”. Có thể ai đó quá sốt sắng với những biến chuyển của nền kinh tế, của xu hướng hội nhập nên vội vàng gắn nó vào xu hướng quốc tế hoá truyền thông gấp gáp và có phần thiên kiến. Song nếu nói rằng không có sự liên hệ trực tiếp nào giữa những đổi thay có tính cách mạng của nền kinh tế thế giới, của công nghệ thông tin toàn cầu vào những phương tiện truyền thông ở ta thì e rằng đó là một nhận định chủ quan.

Điểm nhấn cơ bản của quá trình này chưa chắc đã ở những phương tiện thiết bị hiện đại, ở những công nghệ làm báo, làm truyền hình hay trên Internet đang thay đổi từng ngày. Bản chất sự chuyển động nằm ở phía khác: mối quan hệ giữa nhà báo và công chúng. Công chúng là người quyết định số phận của tờ báo khi họ có quyền lựa chọn trên sạp, đăt qua hệ thống phát hành tờ báo họ yêu thích, kí hợp đồng với kênh truyền hình cáp họ cho là phù hợp. Họ cũng có quyền chọn xem chương trình yêu thích phát trên cùng một hệ giờ, đọc chuyên mục này hay chuyên mục khác của một tờ báo. Quyền năng của công chúng còn thể hiện qua những ý kiến phản hồi mà giờ đây không một cơ quan truyền thông đứng đắn nào dám xem nhẹ, bỏ qua…

Thực ra, cũng như nhiều câu chuyện của một thời đại mới, một cơ chế kinh tế mới manh nha, những vấn đề này không hề mới ở ngay các nước xung quanh chúng ta. Ngay ở Việt Nam, từ hơn hai mươi năm trước, khi công cuộc đổi mới bắt đầu, một số cơ quan truyền thông cũng đã ý thức sâu sắc “có bạn đọc là có tất cả” như một bài học vỡ lòng của làm báo thời đổi mới. Thành công của những “thương hiệu” như Tuổi trẻ, Thanh niên, Lao động, Tiền phong... có thể lý giải thế nào nếu không xuất phát từ ý thức hướng về bạn đọc, người chi trả cho tờ báo, nuôi sống tờ báo và nhen lên ngọn lửa tin tưởng vào những ngòi bút công bằng, chính trực, không ngại đối đầu với cái ác, cái xấu? Những tờ báo điện tử như Vnexpress, VietNamNet… phải tri ân bạn đọc, khi những ngày đầu cơ chế chưa tạo một hành lang pháp lý, tờ báo chưa được thừa nhận, nhưng tài sản bạn đọc đã khiến những người tác nghiệp trên một loại hình báo chí còn mới mẻ này vững tâm bước tiếp…

Tất nhiên, làm báo là phải có định hướng, có ý thức chính trị rất cao. Nhưng nếu chỉ là chính trị xơ cứng, xa lạ với thực tế, thì sự “trang nghiêm”, “kín cổng cao tường” của cơ quan báo chí chỉ làm bạn đọc e ngại, xa lánh. Nỗ lực định hướng của những người làm báo, khi áp đặt công chúng vào một cái gu thẩm mỹ cũ kĩ, không có tranh luận có khác nào cỗ máy “chạy không tải”, tốn năng lượng và tiền bạc mà không mảy may tác động đến ai?

Trong làng báo, cũng như một cộng đồng xã hội, có người đến trước, có người đến sau, có tờ báo tiềm lực tài chính mạnh mẽ, có tờ đang phải lo toan “chạy ăn từng bữa”. Có cơ quan báo chí chỉ cậm cạch duy trì sự tồn tại của vài số định kì đã khó khăn, trong khi cũng có tờ lại đang tính chiến lược vươn xa, lên tập đoàn, đa dạng hoá loại hình. Nhưng dù trong điều kiện thế nào, với tư duy hướng về công chúng, báo chí cũng sẽ có lời giải thoả đáng nhất cho chiến lược phát triển của mình.

Muôn thuở: xin hãy "hích" tôi!

Ai cũng biết, phần khó nhất trong sự chuyển đổi này thuộc về các báo địa phương, báo và tạp chí chuyên ngành hẹp vì sự gò bó của cơ chế cũng có, khó khăn về tiềm lực tài chính cũng có, và lực cản từ tư duy cũng có. Đây cũng là tình trạng chung của báo chí từ Bắc chí Nam, chứ không phải chuyện của riêng ai. Còn nhớ, mới năm ngoái, năm kia, đã có một cuộc hội thảo báo chí khu vực đồng bằng sông Cửu Long bàn kĩ về chuyện “ai có quyền ra lệnh cho báo chí đăng hay dừng”? “Báo tỉnh có tự sống được không”?... Và dù nhiều ý kiến đặt ra rất hăng hái, thì cuối cùng các đồng nghiệp phía Nam vốn đầy nắng gió cũng phải thống nhất rằng: chỉ có thể chuyển động thực sự nếu có cú hích từ cơ chế, cụ thể là cơ chế lãnh đạo của cấp uỷ địa phương, tạo hành lang rộng hơn cho báo chí phát triển; làm sao thoát khỏi cơ chế tài chính gò bó “đồng nào mua mắm, đồng nào mua tương” như cách cơ quan quản lý ngân sách vẫn “áp” vào.

Nhìn ra xung quanh, Trung Quốc từng cho đóng cửa hơn 600 tờ báo “bao cấp”, vì đã không cần quan tâm đến bạn đọc thì làm sao có hiệu quả, in ra chỉ tốn giấy mực, tốn ngân sách và bộ máy cồng kềnh. Có vị lãnh đạo cấp tỉnh ở Trung Quốc yêu cầu báo tỉnh không đưa hình ảnh hoạt động của lãnh đạo lên trang nhất, dành “đất” để nói chuyện người dân, hầu mở rộng tầm nhìn cho những người đứng mũi chịu sào trong các nấc thang công quyền… Công nghệ có thể chuyển giao, máy móc hiện đại có thể vay tiền đầu tư, nhưng quan điểm báo chí hướng về bạn đọc thì chỉ có thể thực thi từ chính cái tâm, sự suy tư, sẻ chia trách nhiệm đầy tự giác và dũng cảm của những người làm báo.

Trăn trở đi ra biển lớn, mong có những cú hích về cơ chế, chọn được người thực tài để đứng mũi chịu sào đưa tờ báo phát triển. Những khát vọng ấy chỉ thành hiện thực khi có một chiến lược hoàn thiện về quy hoạch và phát triển hệ thống báo chí lâu dài, phát huy sáng tạo và đột phá cùng những người truyền thông vốn luôn khao khát đổi thay. Một nền báo chí hội nhập không phải từ những điều đao to búa lớn mà phải từ những nguyên lý cụ thể và sinh động như thế: báo chí hướng về bạn đọc, tri ân bạn đọc trên từng trang viết, từng khuôn hình của phóng viên! Dù phải ý thức sâu sắc về tính định hướng, về vai trò hướng dẫn dư luận, nhưng nếu báo chí cô độc trên ốc đảo “thiên chức” chung chung, trên cái “uy” của cơ quan chủ quản, nhà báo ngủ quên trên danh xưng nghề nghiệp, thì không bao giờ chúng ta dám mơ về một nền báo chí hội nhập toàn diện và hiệu quả vào đời sống báo chí toàn cầu!