"Nghe nói Chính phủ sắp cho vay 16.000 tỷ để giải quyết việc làm cho thanh niên, tôi rất khấp khởi. Nhưng tâm trạng tôi lên xuống theo các góp ý của chuyên gia", Hiệu trưởng trường Cao đẳng Việt - Hung (Hà Tây) cho biết. Hiện, có tới 45.000 thanh niên trên địa bàn Hà Tây có nhu cầu học nghề trong khi các trường trong tỉnh chỉ đủ đáp ứng cho 15.000 SV. Các trường nghề gặp không ít khó khăn khi vay vốn. Nên, ông đã đến dự buổi thảo luận đề án 16.000 tỷ đồng để tìm cơ hội... 

Bí thư TƯ Đoàn Võ Văn Thưởng lắng nghe các phản biện về đề án. Ảnh: Ngọc Lê

16.000 tỷ đồng là trị giá đề án mà T.Ư Đoàn dự kiến sẽ trình Thủ tướng Chính phủ nhằm đẩy mạnh công tác dạy nghề và giải quyết việc làm cho thanh niên giai đoạn 2007 - 2010. Tuy nhiên, đơn vị được mời phản biện đề án là Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật VN tỏ ra lo ngại về cách thức làm đề án vẫn theo lối cũ cũng như tốc độ xây dựng đề án quá nhanh.

"Làm nhanh nên vừa làm vừa điều chỉnh"

Đó là lý giải của ông Nguyễn Mạnh Cường (Liên hiệp các Hội KHKT Việt Nam) trước băn khoăn của nhiều chuyên gia về định mức thời gian thực hiện và tổng kết đề án trong buổi tọa đàm đóng góp ý kiến cho đề án "Đẩy mạnh công tác dạy nghề và giải quyết việc làm cho thanh niên giai đoạn 2007 - 2010". Đông đảo các chuyên gia tư vấn, đại diện các Tổ chức lao động việc làm quốc tế và các trường dạy nghề trên địa bàn Hà Nội, Hà Tây... đã tham gia góp ý và phản biện.

16.000 tỷ VNĐ (tương đương 1 tỷ USD) là số tiền dự kiến cho vay dạy nghề tạo việc làm hỗ trợ thanh niên thất nghiệp (80% cho vay, 20% đầu tư không hoàn lại) mà T.Ư Đoàn sẽ trình Chính phủ phê duyệt trong thời gian tới. Dự thảo đề án do T.Ư Đoàn chủ trì với sự phối hợp của các cơ quan chức năng Bộ Tài chính, Bộ GD&ĐT... đang trong giai đoạn hoàn thiện. Liên hiệp các hội KHKTVN là đơn vị được mời để tư vấn, phản biện, giám định độc lập.

Được mời tư vấn ngay từ đầu nhưng TS. Nguyễn Lê Minh, nguyên Phó trưởng ban kinh tế chương trình Quốc gia việc làm cũng không khỏi lo ngại về "tốc độ xây dựng đề án".

Đề án được hoàn tất sau khi T.Ư Đoàn nhận nhiệm vụ "chủ trì, phối hợp với Bộ LĐ-TB&XH; Bộ GD&ĐT... xây dựng đề án về dạy nghề và giải quyết việc làm cho thanh niên, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt" mà Thủ tướng nêu rõ trong phiên làm việc với Ban Bí thư T.Ư Đoàn ngày 22 tháng 3 năm 2007.

Nhiều ý kiến đưa ra trong buổi thảo luận lần một (19/5/2007) đã được tiếp thu, chỉnh sửa và đưa vào dự thảo lần hai này. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Lê Minh "với một trong những đề án lớn nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực dạy nghề, giải quyết việc làm như đề án này, vừa được Thủ tướng ưu ái  lại vừa đáp ứng nhu cầu bức xúc của xã hội nên rất cần thận trọng xây dựng lộ trình và lựa chọn ưu tiên".

Đồng tình với quan điểm trên, ông Hàn Mạnh Tiến (Viện trưởng Viện nghiên cứu và đào tạo về quản lý) cũng lưu ý: "Đề án này vẫn đang làm theo lối cũ. Nên thiết kế nó một cách tỷ mỉ, chu đáo, hệ thống. Đây là vấn đề xã hội bức thiết, T.Ư Đoàn nên có cách làm đột phá".

Các chuyên gia phản biện cũng không quên lưu ý tính khả thi của định mức thời gian "2007 - 2010". Theo lộ trình,  năm 2007 chuẩn bị và chỉ đạo điểm; đề án sẽ thực hiện từ năm 2008 đến 2010 và đánh giá hiệu quả cuối cùng vào năm 2010.

Bằng kinh nghiệm thực tế, TS. Nguyễn Lê Minh cho biết, cá nhân ông từng phối hợp triển khai một dự án trị giá 10.000 tỷ  VNĐ làm từ năm 1992 đến nay, "hình thức vốn quay vòng nhưng chúng tôi cũng làm trầy da tróc vẩy".  Ông khuyến cáo "Hãy quên ràng buộc thời gian đi. Với số tiền này,  tự trói mình trong một thời gian ngắn là rất nguy hiểm". Ông đề xuất, có thể đổi tên đề án là "giai đoạn 2007 - 2010 và sau đó"...

Ủng hộ ý tưởng được xem là bước đột phá nhằm phát triển nguồn nhân lực trẻ từ nay đến 2010 của Chính phủ, nhưng TS. Nguyễn Mạnh Cường cũng chia sẻ, làm dự án cho vay vốn để tạo việc làm của UNDP trị giá 200 triệu USD nhưng riêng khâu  xây dựng đề án trong 2 năm vẫn chưa làm xong.

"Đừng bắt đầu từ số tiền, hãy bắt đầu từ nhu cầu thực tế"

TS. Nguyễn Lê Minh. Ảnh: Ngọc Lê

Là khuyến cáo của đại diện Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) về dự thảo đề án 16.000 tỷ.

Cảnh báo trên xuất phát từ những lo ngại như đề án chưa có những số liệu rõ ràng và các tính toán khoa học về "dự báo cung - cầu" việc làm, đào tạo nghề; chưa có tính toán chi tiết cho từng bước triển khai 5 chương trình; chưa có cơ chế điều phối; sự cần thiết trong xây dựng cơ chế tư vấn, giám sát độc lập để đảm bảo tiến độ, hiệu quả, tránh thất thoát lãng phí... 

Chính vì thế, các chỉ tiêu cần đạt như "hàng năm có 200.000 thanh niên được vay vốn học nghề; 33.300 thanh niên được vay vốn xuất khẩu lao động; 66.700 thanh niên được vay vốn tự tạo việc làm", theo các chuyên gia là "chưa sát thực".

Căn cứ thực tiễn để xây dựng đề án là những thống kê chi tiết tỷ lệ người trong độ tuổi lao động, tỷ lệ thất nghiệp nhu cầu lao động trong các ngành nghề; cơ sở vật chất hiện có của các trung tâm đào tạo nghề... Tuy nhiên, như lý giải của ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Trưởng ban Công nhân đô thị T.Ư Đoàn thì, mỗi đơn vị như Bộ LĐ-TB&XH, Tổng cục Lao động, T.Ư Đoàn... lại có một số liệu thống kê khác nhau nên không dễ để thống nhất số liệu.

Lưu ý chuyện đề án quá chú trọng đến người vay tiền đi học mà không xem xét các yếu tố rủi ro cũng như điều kiện khả thi cho việc "hoàn trả vốn", TS. Vũ Thế Khanh, Giám đốc Liên hiệp Khoa học Công nghệ tin học ứng dụng (UIA) cho biết, giáo dục và y tế là hai lĩnh vực đặc thù, không phải chỉ đầu tư tiền cho thanh niên là có việc làm ngay. Theo đó, để thanh niên thất nghiệp được học nghề tử tế tăng cơ hội kiếm việc làm (cũng là tăng khả năng hoàn trả vốn vay) thì cần có đội ngũ thầy dạy nghề giỏi và những cơ sở đào tạo nghề hiện đại, đầy đủ máy móc công nghệ hiện đại.

Ông chất vấn "đã có khảo sát nào chỉ ra hiện nay chúng ta có bao nhiêu thầy giỏi và công nghệ mới để dạy được chính xác chừng ấy người theo chỉ tiêu đề ra hay chưa?".

Như thế, nếu không tính toán kỹ, trong "định mức" thời gian ba năm, SV sau khi học nghề xong khó có cơ hội xin việc, nói gì đến trả nợ. TS. Khanh cho biết, trong chuyến khảo sát thực tế vừa qua đến Quảng Châu, ông quan sát thấy, chính phủ Trung Quốc đã đầu tư lớn cho 3 trường dạy nghề (với trị giá 500, 700 và 900 triệu USD) chỉ để mua sắm máy móc công nghệ.

Quan tâm đến điều kiện cho vay vốn, TS. Nguyễn Lê Minh lưu ý cần phải xây dựng các văn bản pháp luật chặt chẽ để ràng buộc và nên học hỏi kinh nghiệm các nước. Ông cũng cảnh báo nên chọn ưu tiên những ngành nghề thiết thực, hữu ích và đào tạo ngắn hạn.... 

Các chuyên gia cũng khuyến khích nên tăng cường sự vào cuộc của các doanh nghiệp.

"Tiêu một số tiền lớn phải thận trọng. Tiêu số tiền lớn để giải quyết một vấn đề lớn của đất nước là công ăn việc làm cho thanh niên và nạn thất nghiệp lại càng phải thận trọng hơn nữa", TS. Minh góp ý.