Trên rẻo biên cương 

“Chống gậy lên non xem trận địa

Vạn trùng núi đỡ vạn trùng mây

Quân ta khí mạnh nuốt ngưu đẩu

Thề diệt xâm lăng lũ sói cầy”

              (Thơ Hồ Chủ Tịch)

Bác Hồ quan sát trận địa Đông Khê trong chiến dịch biên giới 1950.

Suốt trên 100 km dọc biên giới Việt - Trung từ thành phố Lạng Sơn lượn dốc quanh co theo quốc lộ 4B qua Na Sần, Lũng Vài, Thất Khê, đèo Bông Lau, Lũng Phầy đến Đông Khê và đi bộ vượt đèo Ken Han vào xã Đức Long, huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng - một địa danh lịch sử gắn liền với sự nghiệp hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, với chiến thắng Chiến dịch biên giới năm 1950 chúng tôi nghe văng vẳng bên tai âm hưởng hào hùng của những vần thơ đó. Ngày ấy, giữa trùng điệp đại ngàn Cao Bằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp ra mặt trận chỉ huy trận đánh đồn Đông Khê, mở màn cho chiến thắng Chiến dịch Biên giới thu - đông năm 1950, tạo tiền đề cho cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Và hôm nay, chúng tôi- những người con từ vùng đất Tổ - nơi cội nguồn dân tộc Việt  đã trở về với núi Báo Đông, về với bản Nà Lạn, nơi mà cách đây hơn 50 năm Người đã “Chống gậy lên non xem trận địa...”.

Chúng tôi rời thành phố Lạng Sơn khi gà gáy canh tư. Trời cuối năm lạnh song khô ráo, quốc lộ 4B nhiều đoạn đang được nâng cấp, mở rộng. Bụi mù mịt, đường lổn nhổn đá và bừa bộn đất khiến những xe gầm thấp thỉnh thoảng lại phải dừng lại để bê, đẩy xe rồi mới đi tiếp được. Trên các đỉnh đèo, sương mù đặc quánh, xe bật đèn pha vẫn không nhìn rõ đường. Qua khỏi Tràng Định thì trời hửng sáng, con đường như sợi chỉ mỏng đặt chênh vênh bên sườn núi cao bồng bềnh cùng mây trắng. Những vạt rừng sa mộc vươn cao thẳng đứng cùng các thảm thực vật và cây trồng miền ôn đới xen kẽ những rặng núi đá vôi sừng sững còn mờ hơi sương. Từ trên đỉnh đèo nhìn xuống, dòng sông như một sợi chỉ bạc mỏng manh. Những nếp nhà sàn, nhà đất lợp ngói Hán ngả mầu nâu thẫm ẩn hiện giữa ngút ngàn hoa mận và lau trắng như mây. Một bên là vách núi cao dựng đứng, một bên là vực sâu thăm thẳm, con đường đèo uốn lượn từ trái núi này sang ngọn núi kia. Ở độ cao trên 1.000m, phóng tầm mắt ra xa, lòng người không khỏi choáng ngợp giữa không gian rộng lớn và núi non quá hùng vĩ, thơ mộng vùng biên ải. “Hơn 25 năm trước, sau chiến tranh biên giới kết thúc, tôi đã cùng đoàn khảo sát của bộ đội ta đi dọc từ Bắc Cạn, Cao Bằng tới Lạng Sơn để mở lại con đường này. Hơn 25 năm trở lại, vẫn những con đường đèo cheo leo bên sườn núi nhưng cảnh quan thì đẹp đẽ hơn xưa và thay đổi khá nhiều...” - Đồng chí Tổng Biên Tập Báo Phú Thọ bồi hồi nhớ lại. Đường 4B ngày đó bé lắm, sau chiến tranh biên giới hầu như chẳng còn lại gì. Cầu, cống và những cây cột điện bị đặt mìn đánh gục, còn mặt đường bị đạn pháo cày nát. Giờ đây, hàng trăm phương tiện với hàng vạn con người đang hối hả hạ thấp nền, mở rộng mặt đường. Làm đường trên này cũng tiện, nổ mìn mở đường rồi lấy luôn đá làm đường. Mấy anh công nhân của đơn vị thi công đường giúp chúng tôi đẩy xe qua những đoạn mới san ủi khoe rằng chỉ hai năm nữa lên Cao Bằng sẽ không phải lượn vòng men theo những sườn núi chênh vênh bên miệng vực như bây giờ mà sẽ là con đường to và thẳng hơn... Hơn 7h sáng xe mới vượt khoảng trên 70km sang đến đất Cao Bằng. Trời vẫn lạnh nhưng lất phất mưa rơi, hoa dã quỳ nở rộn ràng hai bên đường. Đèo Bông Lau, đèo Lũng Phầy và thị trấn Đông Khê mờ trong mưa bụi. Từ Đông Khê vào Đức Long đường rất hẹp, lòng vòng xuyên qua các bản làng. Đến đèo Ken Han - cách khu di tích 4km thì đường tắc. Chiếc xe dẫn đường do đại tá Lê Quang Đại - Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh chỉ huy bị sa lầy, quay ngang giữa lưng đèo trơn trượt mới mở. Cả đoàn xe dừng lại, phương án 2 được đưa ra, các xe gầm cao và xe đặc chủng của quân đội được huy động tăng bo đưa khách qua đèo. Cuối cùng, toàn cảnh Đức Long với núi Báo Đông nơi Bác quan sát trận địa Đông Khê, với bản Nà Lạn nơi Bác đã sống và làm việc 8 tháng và khu tưởng niệm Bác với chiến dịch biên giới 1950 mới được xây dựng hiển hiện trước mắt uy nghi, sống động... Giờ tôi mới hiểu rõ hơn về bài học lịch sử năm lớp 12 của mình thủa trước. Đây là một trong nhiều khu di tích trên đất Cao Bằng, gắn liền với sự nghiệp hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, với chiến thắng Chiến dịch Biên giới năm 1950. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh - với cương vị là người lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước trực tiếp ra mặt trận, chỉ đạo chiến dịch.

Thiếu tướng Nguyễn Hiền - Chủ tịch Hội CCB tỉnh Phú Thọ, nguyên chiến

Các đồng lãnh đạo Quân khu II tỉnh Phú Thọ ghi lưu niệm tại Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với chiến thắng chiến dịch biên giới 1950.

sỹ Đại đoàn 308 kể: Tham gia chiến dịch với nhiệm vụ đánh tan đội hình của Lơ Pagiơ từ Thất Khê tại núi Khau Luông và chiếm điểm cao 447 tại Cốc Xá chặn đứng đường rút lui của địch từ Cao Bằng về để Đại đoàn 147 (bây giờ là Sư 316 - Đoan Hùng) và Đại đoàn 209 (bây giờ là Sư 312) tiêu diệt Đông Khê. Ông xúc động: “Đã 56 năm rồi nay mới trở lại Lũng Phầy, Đông Khê, Đức Long..., chiến trường xưa nay đã trở thành bản làng, thành thị trấn, thị tứ với màu xanh ngút ngàn của đại ngàn. Đường từ Đông Khê vào Đức Long ngày đó là đường chuyển thương binh của ta qua Thủy Khẩu sang nước bạn. Và cũng ở con đường này tôi lần đầu được gặp Bác. Hôm đó trời cũng lất phất mưa như hôm nay, chiến dịch kết thúc, đang trên đường hành quân về Cao Bằng để chuẩn bị cho lễ mít tinh mừng chiến thắng. Vẫn bộ quần áo nước dưa, đôi dép cao su, chiếc mũ cọ trên đầu và khăn mặt vắt vai, tư thế ung dung và lạc quan nhưng cũng thật gần gũi. Thời chiến quân lệnh nghiêm lắm, thấy các cán bộ đi cùng Bác ra hiệu, chúng tôi lặng im dõi theo Bác, ai cũng cảm động... Hình ảnh Người - với cương vị là người lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước trực tiếp ra mặt trận chỉ đạo chiến dịch đã in đậm vào tâm thức của cán bộ, chiến sỹ và nhân dân ta, trở thành biểu tượng cao đẹp cho khí phách Anh hùng, ý chí kiên cường, quật khởi của một dân tộc quyết tâm chiến đấu chống kẻ thù   xâm lược.”

 Được biết: Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với chiến dịch biên giới 1950 được Bộ tư lệnh Quân khu II và Tổng Công ty Xi măng Việt Nam đóng góp xây dựng; công trình khởi công ngày 15-9-2003, khánh thành ngày 19-5-2004. Khu di tích gồm có hai phần: Nhà tưởng niệm, được thiết kế với kiến trúc nhà sàn hiện đại, trưng bày những hình ảnh, hiện vật liên quan tới hoạt động của Bác trong chiến dịch và Cụm tượng đài Bác Hồ ngồi quan sát trận đánh trên núi Báo Đông.  Nhân kỷ niệm 55 năm chiến thắng chiến dịch biên giới 1950; 61 năm ngày thành lập QĐND, ngày hội quốc phòng toàn dân và chào mừng thành công của đại hội Đảng bộ Quân khu II lần thứ VI, Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XVI, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh đã chỉ đạo LLVT Phú Thọ xây dựng một công trình văn hóa lịch sử tại khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với chiến thắng biên giới 1950. Đó là đôi rồng bằng đá quý (dài 3,93m, cao 1,15m, đường kính 0,393m, nặng gần 9 tấn) đặt trên bệ đá cao 1,20m mang sinh khí từ đất thiêng Nghĩa Lĩnh, cội nguồn của dân tộc - biểu tượng cho sức mạnh đoàn kết, gắn bó không ngừng lớn mạnh của con cháu Rồng Tiên; thể hiện tình cảm thành kính của Đảng bộ, chính quyền, nhân dân, các LLVT tỉnh Phú Thọ đối với Bác Hồ. Sau gần 2 tháng thi công, dưới những đôi bàn tay nghệ nhân từ vùng đất cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), công trình đã hoàn thành đảm bảo chất lượng, kỹ thuật và tính thẩm mỹ cao.

Hòa cùng đoàn đại biểu Quân khu II, tỉnh Phú Thọ, tỉnh Cao Bằng do các đồng chí: Trung tướng Ma Thanh Toàn - Ủy viên BCH TƯ Đảng, Tư lệnh quân khu II; Ngô Đức Vượng - Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ; Nguyễn Hữu Điền, Chủ tịch HĐND tỉnh; Lô Ích Giang - Phó Bí thư Thường trực, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng dẫn đầu, chúng tôi vào nhà tưởng niệm dâng hương và thăm quan những hình ảnh và hiện vật liên quan tới hoạt động của bác trong chiến dịch. Đây là bức ảnh Bác ngồi trên núi Báo Đông quan sát trận địa Đông Khê. Đây là hình ảnh Bác đang tọa đàm với các vị lãnh đạo Trung Quốc anh em. Đây là hình ảnh Bác với đồng bào dân tộc Đức Long những ngày chỉ huy chiến dịch... Tất cả mang phong thái ung dung, lạc quan mà rất gần gũi, như Bác đang hiện hữu  đâu đây.

Trong khí thiêng của đất trời sông núi, các đồng chí Ma Thanh Toàn, Ngô Đức Vượng, Nguyễn Hữu Điền, Lô Ích Giang đã cắt băng khánh thành công trình . Khi tấm vải đỏ phủ đôi Rồng được vén lên, trời bỗng mưa nặng hạt, gió thổi từng hồi rồi ngớt. Nắng chợt bừng lên, óng như mật ong. Sợi nắng xiên qua khe lá, quện với sương giăng khiến cảnh sắc càng thêm kỳ ảo. Mấy chiến sỹ của đồn biên phòng Đức Long đứng cạnh tôi bảo nhỏ: “Lạ thật, gần tháng qua Đức Long không có mưa, vậy mà sáng nay mưa sậm sùi, bây giờ lại bừng nắng...”. Một cảm giác thiêng liêng và đầy yếu tố tâm linh trào dâng trong chúng tôi, gợi ra rất nhiều điều giản dị song vĩ đại về Bác, lại có phần sâu thẳm và đầy thiêng liêng trong lòng mỗi người khách đến thăm. Ở đây, bóng hình Bác vẫn ngập tràn, dù Người đã đi xa...!

Rời khu tưởng niệm, chúng tôi theo những chiến sỹ đồn biên phòng Đức Long lên núi Báo Đông - nơi đặt đài quan sát chỉ huy chiến dịch đánh đồn Đông Khê. Đường lên núi giờ đã có bậc đá chắc chắn. Qua 845 bậc đá, được chia thành 79 cung bậc, tượng trưng cho 79 mùa xuân của Bác chúng tôi đến chân tượng đài Bác ngồi quan sát trận đánh với hình ảnh mô phỏng theo bức ảnh mà chúng tôi đã được xem ở dưới nhà tưởng niệm. Tượng Bác cao 2,8m, nặng 418 kg, toàn bộ bức tượng đặt trên bệ đá ốp gạch lát hoa. Cũng tại đây, bài thơ nổi tiếng về khí thế và niềm tin tất thắng của dân tộc: “Chống gậy lên non xem trận địa/ Vạn trùng núi đỡ vạn trùng mây/ Quân ta khí mạnh nuốt ngưu đẩu/ Thề diệt xâm lăng lũ sói cầy”đã ra đời. Đứng trên núi Báo Đông thấy thị trấn Đông Khê hiện ra ngay trước mặt. Những tán rừng già nguyên sinh từng che chở cho những con đường và những đại đoàn bộ đội, dân công tiến ra mặt trận xưa bạt ngàn cây chè đắng và những bóng cổ thụ theo lời kể của vị tướng già Nguyễn Hiền giờ thưa thớt hẳn. Rừng được đẩy về phía xa sau những dãy núi. Màu vàng của hoa dã quỳ và những bóng cây lá đỏ thấp thoáng giữa các cung đường làm cảnh sắc miền biên ải thêm sắc mầu ấm áp.

Cán bộ, chiến sĩ Bộ CHQS tỉnh tham gia gắn rồng đá do Đảng bộ, chính quyền, nhân dân các dân tộc và LLVT tỉnh Phú Thọ trao tặng Khu di tích.

55 năm qua, trong bao gian nan, vất vả, Đức Long và cả Cao Bằng chắt chiu giữ gìn những di tích lịch sử để núi Báo Đông, xóm Nà Lạn ngày nay trở thành một địa danh thiêng liêng, là niềm tự hào đối với mỗi người dân nước Việt, đồng thời còn là điểm du lịch đặc sắc của Cao Bằng cùng với các địa danh Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo, thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, hồ Thăng Hẹn... hấp dẫn du khách trong và ngoài nước đến tham quan... Cũng tại chân núi Báo Đông, chúng tôi đã gặp mế Sùng Á Lan 83 tuổi dân tộc Nùng. Mế đã từng vinh dự là người trực tiếp nấu cơm phục vụ Bác Hồ trong thời gian 8 tháng. Mế hồ hởi: “Mế mừng lắm, kể từ khi có Khu di tích, Đức Long đã khác trước nhiều, mế mong con cháu sống yên vui”. Mế Lan có lẽ là một trong những chứng nhân cuối cùng của một thời đại hào hùng đất nước. Rồi sau này, hình ảnh của những người thời đó sẽ được giữ gìn trong Khu di tích cho đời đời con cháu mai sau.

Chia tay Đức Long, những nụ cười của người dân còn hiển hiện trên khuôn mặt mỗi người. Tận mắt nhìn thấy những hiện vật lịch sử cách mạng tại khu di tích, chứng kiến những đổi thay trên vùng căn cứ địa cách mạng Đức Long, mới thấy hết công lao to lớn của Bác, của Bộ đội Cụ Hồ.Tôi cúi nhặt mấy viên đá nhỏ để kỷ niệm một chuyến về với chiến khu xưa. Trên đường trở về, mỗi chúng tôi đều miên man suy nghĩ về vùng đất đã trở thành thiêng liêng của dân tộc này. Đường về nắng vàng rực rỡ. Núi vẫn gối lên nhau; trên cao, cái gì cũng trở nên tinh khôi hơn bao giờ hết. Giữa thanh thiên hào phóng nắng, gió, tôi như lạc hồn vào mênh mông trời đất.