Thanh Sơn:
Phát triển khoai tầng đặc sản 

Ảnh minh họa của Hồng Công

PTO- Từ xa xưa ông, cha đã có lời truyền dạy con, cháu “Được mùa chớ phụ ngô khoai”. Lời dạy của tiền nhân bao đời, cây khoai, cây sắn luôn là bạn đồng hành với cây lúa, cây ngô. Cho dù đã dư thừa thóc, gạo song khoai sắn vẫn tìm được chỗ đứng chân trong cơ chế thị trường. Trong nhiều loại khoai có loại khoai tầng trồng ở vùng cao Thanh Sơn vừa ngon vừa năng suất.

Cách đây 6- 7 năm khi Đài truyền hình Trung ương chiếu bộ phim “Tể tướng Lưu gù” của Trung Quốc có cảnh Tể tướng lừa vua Càn Long đổi khoai Lệ phố bằng củ nâu để tránh cho dân Vân Nam khỏi nạn dâng tiến thứ củ ngon xếp vào hạng “sơn hào, hải vị”. Xem phim anh Đinh Quí Tính, Chủ tịch UBND xã Tân Lập, huyện Thanh Sơn lúc ấy bảo tôi: Khoai Lệ phố tiến vua chắc ngon lắm, nhưng chưa chắc đã ngon hơn giống khoai tầng bà con quen gọi là khoai mán quê tôi. Anh hẹn dịp cuối năm ấy tôi mò vào tận Tân Lập để thưởng thức món khoai tầng.

Từ ấy đến nay mỗi mùa khoai dù ít, dù nhiều tôi vẫn cố kiếm ít cân khoai tầng để thưởng thức. Bạn bè được giới thiệu, mua ăn đều công nhận giống khoai ăn ngon. Một bữa nhẩn nha vừa thưởng thức món khoai chiên vừa nghe anh Huệ nguyên cán bộ khuyến nông xã Tân Lập giới thiệu: Khoai tầng là loại khoai ưa trồng trên đất dốc, khí hậu mát mẻ, được đồng bào Dao trồng, lưu giữ lâu đời ở các xã Xuân Sơn, Đông Cửu, Thượng Cửu, Vinh Tiền, Yên Lương, nhất là Tân Lập. Ngay Tân Lập cũng chỉ có bản Dao Hạ Thành là trồng được khoai tầng.

Có lẽ do xuất phát từ người Dao, được người Dao trồng nhiều nên nhiều người gọi là khoai mán, khoai nương. Khoai tầng có đặc điểm khác hơn khoai sọ thường là củ to đẻ nhiều tầng. Nhất là giống khoai tầng hình trụ dài, trụ loe củ to, mỗi khóm thu đạt 4- 5kg, có khóm tốt đạt gần 10kg. Củ khoai tầng khẳng khiu phát triển như kiểu củ giềng nhiều củ tới vài cân. Trông xấu mã nhưng ăn rất ngon. Đặc biệt ruột khoai chín có mầu vàng như khoai tây vừa thơm vừa dẻo.

Các nghiên cứu khoa học phục tráng giống khoai tầng của huyện gần đây cho biết: Khoai tầng là loại cây thân giả, lá dày, rộng, to bản cao từ 0,7 đến 1,5m. Cây ưa trồng trên vùng đất cao, độ ẩm lớn. Thời vụ trồng tốt nhất vào tháng 2- 3. Tập  quán canh tác trước đây người Dao đốt nương rồi lấy củ giống chọc lỗ trồng. Cây khoai dựa vào tầng đất tơi xốp, có tro đốt mà lên. Hiện nay bà con trồng theo hướng thâm canh đảm bảo mật độ 800- 1.200 gốc/sào, trên nương khoai còn trồng xen gừng, đỗ, đậu. Cây khoai trồng sau 7- 8 tháng cho thu hoạch vào tầm tháng 10- 12 đến xã nào cũng có nhiều khoai. Mỗi sào khoai thu từ 800- 1.200kg củ.

Nét đặc biệt khoai thu hoạch xong đều có người đến mua. Do hiểu rõ giá trị của giống khoai tầng, vào dịp cuối năm các thương lái ở Hà Tây, Hà Nội, Hòa Bình về mua, giá dao động từ 4 đến 6 nghìn đồng 1 kg. Đặc biệt mỗi sào khoai trồng xen đậu tương, gừng mỗi sào thu 7- 80kg đậu, 40- 50kg gừng càng tăng giá trị kinh tế. Tính giá trung bình 1kg khoai 4.000 đồng, gừng tươi 10.000đ, đậu tương 6.000đ/kg (giá cuối năm 2006) mỗi sào trồng khoai cho thu không dưới 4 triệu đồng, trừ chi phí giống, phân bón, thuốc BVTV người trồng còn thu lãi từ 2 đến 2,5 triệu đồng/sào, đất tốt có thể thu lãi trên 3 triệu đồng. Ngoài thu nhập cao cây khoai tầng còn chống xói mòn đất. Vì trồng khoai có lợi, lại được khuyến khích nên năm 2006 vừa qua phát triển mạnh ở Thanh Sơn.

Từ chỗ có 3- 4 xã nay mở ra lên hơn chục xã trồng khoai, diện tích thống kê tới vài chục ha, nhiều bản, xóm nhờ khoai thoát khỏi đói nghèo. Thứ củ đặc sản đã theo chân người buôn bán có mặt ở khắp các chợ, vào nhà hàng, khách sạn lớn. Nhược điểm lớn nhất của khoai tầng là kén đất có điều kiện thổ nhưỡng thích hợp và dị ứng với phân bón hóa học. Nếu trồng ở nơi không phù hợp, bón phân thiếu cân đối, không đúng qui định khoai kém củ, có củ ăn không ngon. Vấn đề nữa là công tác bảo quản sau thu hoạch rất khó. Khoai thu về để lâu dễ thối, hư hỏng. Năm nay toàn huyện tiếp tục đưa khoai tầng vào chương trình phát triển kinh tế. Với kết quả đạt được qua 2 năm phục tráng hy vọng giống khoai đặc sản ở Thanh Sơn sẽ sớm phát triển giúp đồng bào xóa đói, giảm nghèo.