.:: PHU THO Online::.

Người làng Dòng, đất học

PTO- Những năm cuối thế kỷ XIX, đất làng Dòng-Phủ Lâm nay là Xuân Lũng (Lâm Thao) đã nổi tiếng khắp vùng là “đất học”, “làng giặc” với nhiều bậc khoa bảng tài trí hơn người và ý chí quật cường phản kháng lại cường quyền, bạo ngược của ách thực dân, phong kiến. Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, các thế hệ người Xuân Lũng đã phát huy truyền thống tốt đẹp của cha ông, đem tài chí xây dựng bảo vệ quê hương đất nước, viết tiếp những trang sử hào hùng của ngưòi làng Dòng, đất học

Đất học

Đền thờ bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc.

Tài liệu Đồng Khánh dư địa chí do các quan chức hàng tỉnh biên soạn theo sắc chế của vua Đồng Khánh (1886-1888) có viết rõ: Huyện Sơn Vi lúc ấy có 10 tổng, gồm 67 xã với số dân toàn huyện vỏn vẹn 3.091 người (Đinh số). Cũng thời điểm bấy giờ, huyện Cẩm Khê có 1.150 người, huyện Thanh Ba có 1431 người, huyện Hạ Hòa có 443 người.... Mặc dù tài liệu không ghi cụ thể số dân từng xã, nhưng Xuân Lũng lúc đó sầm uất nhất dân số cũng chỉ dừng lại ở con số hàng nghìn. Thế nhưng, số người có học được ghi vào văn bia bản xã đã lên tới hàng trăm. Nội việc này cũng đủ thấy người Xuân Lũng xưa hiếu học đến mức nào. Ở Xuân Lũng hiện vẫn lưu truyền nhiều giai thoại thể hiện truyền thống hiếu học của cha ông. Như trường hợp ông Nguyễn Văn Cấp, tức Trú Cấp con trai cử nhân Nguyễn Văn Kỷ, theo đuổi những 6 lần thi nghĩa là ròng rã 18 năm ngụp lặn nơi trường văn bút trận. Ông đã bán cạn trên trăm mẫu ruộng của thân phụ để lại, lần thứ 6 thì bán nốt hai cây dừa lấy sáu đồng bạc mới vào được trường thi Nam Định cầm được tấm bằng Tú tài. Trên đất Xuân Lũng xưa, những gia đình, dòng họ có chí hướng lập thân cho con cháu bằng đường khoa cử, coi tri thức là bậc thang của mọi giá trị trong một nhà nhiều không kể xiết. Nguyễn Doãn Cung và con rể là Nguyễn Hãng đều xuất thân nghèo khó, gia đình lấy nghề bán hàng nước mưu sinh. Mẹ Nguyễn Doãn Cung nghèo tới mức không có tiền táng mộ chồng vào chỗ đất do một ông thầy Tàu đặt hộ mà phải táng trộm ở đồng Thần (giáp xã Thạch Sơn). Đến khi Nguyễn Doãn Cung đỗ Đệ tam giáp tiến sỹ (1469), thành đạt về quê mới có tiền mua lại đất ấy. Tiền mua trải ra khắp cả một sao ruộng. Còn Nguyễn Hãng tuy chỉ có bằng Giám sinh trường Quốc tử giám (tương đương với cử nhân Nho học) nhưng với văn tài kiệt xuất, ông đã vang danh trong cả nước. Trong số 7 người được Lê Quý Đôn xếp vào hạng “cao sỹ” của thế kỷ trong mục Tài Phẩm của Kiến văn tiểu lục có hai người làng Dòng-Xuân Lũng là Nguyễn Hãng và Bùi ứng Đẩu. Với rất nhiều tên tuổi các vị đại khoa, trung khoa và tiểu khoa từ thời nhà Hồ, nhất là từ đời Lê về sau, Xuân Lũng được vinh danh là đất Trọng khoa.

Chế độ thực dân phong kiến bị đánh đổ, nền Nho học với luật lệ thi cử hà khắc đã chấm dứt. Trong thời đại mới truyền thống hiếu học của người làng Dòng tiếp tục được duy trì và nâng lên một tầm cao mới. Học không chỉ để lập thân lập nghiệp mà còn để mang tài trí xây dựng quê hương đất nước. Rất khó để có thể kể hết được những con em làng Xuân Lũng có học hàm, học vị cao, đảm nhiệm những trọng trách trong các cơ quan trên khắp mọi miền đất nước. Xuân Lũng có quyền tự hào với những người con của quê hương làng Dòng như: Phó giáo sư, nhà giáo ưu tú, Phó hiệu trưởng trường ĐH Bách khoa Đà nẵng, Đào Ngọc Chân; Đào Chí Thành-Giám đốc LHKH sản xuất vật liệu kỹ thuật cao thuộc Viện cơ học, viện KH & CN Việt Nam; Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Liên...

Ông Nguyễn Ngô Long (Chủ tịch UBND xã Xuân Lũng) cho biết: “Xuân Lũng tự hào với truyền thống hiếu học của cha ông. Thế hệ chúng tôi có trách nhiệm kế tục, phát huy truyền thống tốt đẹp đó. Để làm được, xã xác định công tác khuyến học, khuyến tài là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Nhiều năm nay, chúng tôi đã xây dựng và kiện toàn được hệ thống quỹ khuyến học từ xã, các nhà trường đến 18 khu dân cư và từng gia đình. Quỹ khuyến học nhận được sự ủng hộ giúp đỡ nhiệt tình của người dân trong xã, con em Xuân Lũng thành đạt từ mọi miền tổ quốc. Nguồn quỹ này đã giúp đỡ rất nhiều cháu hiếu học có hoàn cảnh khó khăn, động viên các cháu có thành tích cao trong học tập. Tỷ lệ đỗ đại học của xã Xuân Lũng bình quân mỗi năm khoảng 15 cháu. Hoàn cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn, nhưng nhiều gia đình đã nỗ lực nuôi các con học đại học. Như gia đình chị Nguyễn Thị Huệ (khu 3), Đỗ Mạnh Kiểm (khu 13), Nguyễn Thị Bích Hương (khu 10)... nhà làm ruộng rất khó khăn nhưng cả 3 con đều đỗ đại học”.

Trên đường ra thăm khu đền thờ Bãng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc từng làm quan đến Thị Thư Hàn Lâm viện dưới thời Lê, chuyên soạn thảo các chế cáo, chiếu chỉ của vua, tôi được một ông giáo già kể lại: “Ngày trước, đầu đường cái Mả Giai, gần Văn chỉ làng có rặng dứa Bà thiêng lắm, cứ 4-5 năm mới giỗ hoa một lần. Năm nào ngọn hoa giỗ cao thì năm ấy trong làng ắt có nhiều người đỗ đạt. Cứ lẽ ấy mà suy, thời này Xuân Lũng có nhiều lộc khoa bảng lắm. Chẳng những Cử nhân mà Tiến sỹ, Giáo sư năm nào chẳng có”.

“Làng giặc”!

Ngay từ thời xa xưa, người dân phủ Lâm đã lưu truyền câu vè: “Thạch Sơn lắm đá, Thạch Sơn sỏi; Xuân Lũng nhiều ổi, Xuân Lũng ương...”. Cái “ương” của người Xuân Lũng là ý chí quật cường, phản kháng lại ách thống trị của thực dân, phong kiến. Người phủ Lâm không ai lạ bi kịch Phủ thành. Do tham tiền, Tri phủ Lâm Thao đời Lê có tên là “Tuấn bồi” đã cưỡng lại lòng dân, cắm phủ giữa đồng chiêm với hi vọng được đút lót thì sẽ chuyển địa điểm đi nơi khác. Chẳng ngờ gặp phải người làng Dòng, dân làng đã hè nhau xẻ bạt một góc núi Chùa phía trước xóm làng San ngoài lấy đất đắp phủ đồng thời tấu đơn kiện lên triều đình. Kết quả, viên Tri phủ phải chịu tội “lột da, nhồi trấu” ngay dưới gốc gạo làng. Lịch sử sẽ không bao giờ quên những đóng góp của người Xuân Lũng trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái (1930) với nhiệm vụ lớn lao, nguy hiểm là làm bom, rèn gươm, may cờ và cất giấu khí giới cho nghĩa quân. Hàng chục lãnh tụ nghĩa quân đã bị bắt và hiên ngang thụ hình đã để lại cho Xuân Lũng hình ảnh chói ngời của chủ nghĩa Anh hùng không biết khuất phục trước cường quyền bạo ngược. Trước ý chí của người dân Xuân Lũng, thực dân Pháp đã gọi nơi đây là “làng giặc”. Cách mạng tháng Tám thành công, người dân cả nước sống đời tự do chưa lâu thì thực dân, đế quốc trở lại với dã tâm bắt dân ta trở lại kiếp nô lệ lần nữa. Thực hiện lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, người dân làng Dòng đã đứng lên với tinh thần “Thà hy sinh tất cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ”, “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”. Hàng nghìn thanh niên Xuân Lũng tòng quân nhập ngũ xông pha đạn lửa nơi tiền tuyến, thanh niên xung phong đội mưa bom bão đạn xẻ núi mở đường không tiếc máu xương cùng dân tộc làm nên những chiến thắng vang dội quét sạch quân xâm lược, đem lại độc lập tự do cho đất nước. Làng Dòng tự hào có hai Thiếu tướng QĐNDVN là Nguyễn Hiền và Đặng Văn Cẩn, những vị tướng lừng lanh Nam chinh, Bắc chiến.

Lịch Sử của làng Dòng - Xuân Lũng là lịch sử của truyền thống hiếu học, kiên cường bất khuất chống cường quyền, áp bức. Tự hào với truyền thống ông cha, người Xuân Lũng đang nỗ lực hết mình viết tiếp những trang sử hào hùng của người làng Dòng - đất học.