Lực lượng vũ trang Cẩm Khê với cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám 

Bộ binh sẵn sàng xung phong.

PTO- Vào những ngày này cách đây 62 năm, trên địa bàn tỉnh ta đã diễn ra sự kiện lịch sử vô cùng trọng đại. Dưới ngọn cờ của Mặt trận Việt Minh do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, hàng chục vạn quần chúng lao động só sự hậu thuẫn mạnh mẽ của lực lượng vũ trang trong tỉnh đã vùng dậy bẻ gãy gông xiềng nô lệ của thực dân, lật đổ bộ máy chính quyền phong kiến, lập nên chính quyền dân chủ nhân dân tỉnh nhà. Ngày 25-8-1945, trước cuộc mít tinh lớn của đông đảo nhân dân trong tỉnh, tại sân vận động trung tâm tỉnh lỵ Phú Thọ (nay là thị xã Phú thọ), Ủy ban cách mạng lâm thời của tỉnh ra mắt và chính thức đi vào hoạt động. Từ đây, nhân dân Phú Thọ thật sự chấm dứt cuộc sống lầm than nô lệ dưới chế độ thực dân phong kiến. Trong sự nghiệp vĩ đại đó, quân và dân Cẩm Khê tự hào về những đóng góp xứng đáng của mình.

Trước hết là vai trò của lực lượng vũ trang chiến khu Vạn Thắng – một lực lượng nòng cốt cho phong trào cách mạng ở huyện Cẩm Khê và vùng Tây bắc Phú Thọ. Vào cuối năm 1944, đầu năm 1945, ông Nguyễn Phiên, người cai quản đồn điền Vạn Thắng (nay là xã Đồng Lương) đã đứng ra thành lập đội trị an bảo vệ Đồn Điền. Vốn là người có tinh thần yêu nước, ông Phiên đã lãnh đạo, đưa đội phát triển nhanh chóng về mọi mặt. Nhận thấy đây là một lực lượng vũ trang do một người yêu nước lãnh đạo và có xu hướng cách mạng ngày càng rõ, rất cần thiết cho công cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong vùng, Ban cán sự Đảng liên tỉnh Phú – Yên (Phú Thọ – Yên Bái) đã cử đồng chí Lê Quang Ấn, Ủy viên Ban cán sự và một số đồng chí cán bộ Việt Minh đến gặp ông Phiên nhằm nắm lực lượng này. Được tiếp xúc với cán bộ Đảng, ông Phiên như được tiếp thêm sức mạnh đã phấn khởi nhất trí đặt lực lượng bảo vệ của mình dưới sự lãnh đạo của Đảng và nhanh chóng tiếp nhận cán bộ Việt Minh đến huấn luyện chính trị và tác chiến. Đêm 23-6-1945, tại làng Vạn Thắng, đội tự vệ có trên 80 người đã long trọng làm lễ tế cờ Việt Minh (cờ đỏ sao vàng), tuyên bố thành lập chiến khu cách mạng với mục đích tôn chỉ là quyết chiến đấu giành độc lập tự do cho dân tộc. Dự lễ thành lập chiến khu còn có đại diện Ban cán sự Đảng liên tỉnh Phú – Yên cùng với một số cán bộ quân sự của chiến khu Vần – Hiền Lương (Hạ Hòa). Phạm vi chiến khu được mở rộng ra các xã lân cận như: Điêu Lương, Yên Dưỡng, Cát Trù, Thạch Đê, Tề Lễ (Tam Nông) và theo đó quân số du kích phát triển ngày một đông. Nhiều hoạt động cách mạng cụ thể cũng đã được lực lượng du kích tiến hành thắng lợi, gây tiếng vang lớn trong vùng. Trong khi đó ở vùng thượng huyện Cẩm Khê, do được ảnh hưởng từ chiến khu Vần – Hiền Lương, lực lượng vũ trang các xã Tuy Lộc, Ngô Xá, Phượng Vỹ, Thụy Liễu, Văn Bán, Phương Xá... nhanh chóng hình thành, trở thành lực lượng nòng cốt cho phong trào đấu tranh của nhân dân trong huyện. Ngày 11-8-1945, lực lượng du kích và tự vệ Cẩm Khê tiến đánh địch ở Đồn Vàng, giành chính quyền huyện Thanh Sơn, tiến phá kho thóc của Nhật ở Tề Lễ (Tam Nông) chia cho dân nghèo. Ngày 17-8-1945, du kích Cẩm Khê tiếp tục phối hợp với du kích Phục Cổ (Yên Lập) bao vây huyện đường Yên Lập, buộc bọn nha lại phải đầu hàng sau đó tiến ra giải tán chính quyền tay sai Nhật ở huyện Cẩm Khê. Khởi nghĩa ở đây diễn ra nhanh gọn, không có đổ máu bởi thanh thế, sức mạnh của lực lượng vũ trang của huyện làm cho địch hoảng sợ, phải sớm đầu hàng lực lượng cách mạng.

Lúc này ở tỉnh lỵ Phú Thọ, nơi đặt bộ máy quan lại cấp tỉnh của chính quyền phong kiến, có đông quân Nhật chiếm giữ vẫn chưa được giải phóng. Mặc dù trước đó, ngày 15-8-1945 một lực lượng lớn của du kích chiến khu Vạn Thắng đã tiến tới xã Thanh Minh (phía Tây thị xã) chờ lệnh chiến đấu, nhưng sau khi nhận thấy tương quan lực lượng giữa ta và địch chưa có lợi cho quân ta nổ súng nên tạm rút về căn cứ tiếp tục chuẩn bị lực lượng. Sáng 21-8-1945 hội nghị tỉnh bộ Việt Minh đã quyết định khởi nghĩa giành chính quyền toàn tỉnh trong thời gian sớm nhất. Hội nghị chủ trương là phải nhanh chóng liên hệ với các lực lượng du kích toàn tỉnh phối hợp tiến hành khởi nghĩa vũ trang và ngay chiều hôm đó các lực lượng vũ trang Cẩm Khê, nòng cốt là du kích Vạn Thắng với trên 150 người, có trang bị vũ khí đầy đủ, làm lễ xuất quân tiến về thị xã Phú Thọ. Lực lượng này được tổ chức thành 2 mũi, mũi thứ nhất hành quân theo đường bộ, mũi thứ 2 theo đường thủy, vượt sông Hồng đang mùa nước lũ, qua các bến đò Chí Chủ, Chủ Chè, Cát Trù, Điêu Lương, Phong Vực... sang. Tối 21-8-1945, 2 mũi quân gặp nhau tập kết tại đền Đõm ngoại thị Phú Thọ. Lúc này trên các ngả đường vào thị xã, các cánh quân vũ trang và nhân dân rầm rộ kéo về ngày một đông. Để phô trương lực lượng trước giờ “cáo chung”, lính Nhật được lệnh thiết quân luật, chúng cho đặt nhiều ổ súng máy trên các ngả đường vào trung tâm thị xã và huy động nhiều xe thiết giáp nối đuôi nhau hành quân trên đường. Song trước sức mạnh ngày càng lớn của lực lượng cách mạng và với thái độ kiên quyết của cán bộ ta trong đàm phán, quân Nhật buộc phải thừa nhận chính quyền Việt Minh ở thị xã Phú Thọ, hứa sẽ nhanh chóng rút hết quân lĩnh dưới các phố về doanh trại, trao trả quyền trị an cho Việt Minh và chấp nhận tất cả các điều khoản về vấn đề vũ khí, tránh đụng độ quân sự.

Trong khi đó, ở phía Tây thị xã, lực lượng du kích của Cẩm Khê tiếp tục được lệnh tiến vào nội thị. Được chuẩn bị chu đáo, chặt chẽ và trang bị vũ khí đầy đủ, lực lượng vũ trang Cẩm Khê trở thành bộ phận trọng yếu trong hoạt động khởi nghĩa ở đây. Chiếu 23-8-1945, Hội nghị quân sự đã cử ra Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, ông Nguyễn Phiên, chỉ huy trưởng chiến khu Vạn Thắng được tham gia làm thành viên. Ngay tối hôm đó, Ủy ban cách mạng lâm thời tỉnh được ra đời và đã quyết định sẽ hoàn thành việc giành chính quyền vào ngày 25-8-1945. Từ sáng sớm ngày 24-8-1945, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh đã tổ chức cuộc tuần hành lớn với sự tham gia của hàng ngàn người trên khắp các phố của thị xã, hô vang khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh, đả đảo phát xít Nhật và bọn tay sai... Lực lượng của huyện Cẩm Khê, ngoài đội vũ trang tập trung còn có lực lượng tự vệ và nhân dân các địa phương phối hợp thành đội quân hùng hậu tham gia cuộc tuần hành. Sáng 25-8-1945, Ủy ban cách mạng lâm thời tỉnh Phú Thọ tổ chức lễ ra mắt trước sự chứng kiến đầy hân hoan của đông đảo quần chúng nhân dân trong tỉnh. Cẩm Khê vinh dự có 2 thành viên tham gia Ủy ban là ông Trần Văn Cần và Hoàng Mẫn Tuệ.

Ngày 25-8-1945 mãi đi vào lịch sử cách mạng của Đảng bộ và nhân dân tỉnh Phú Thọ. Từ mốc son huy hoàng ấy, nhân dân Phú Thọ cùng nhân dân cả nước bước vào cuộc sống mới trong Độc lập – Tự do theo đường lối lãnh đạo của Đảng và Hồ Chủ tịch. Sự nghiệp vẻ vang, đầy gian nan đó có sự đóng góp xứng đáng của lực lượng vũ trang và nhân dân huyện Cẩm Khê.